Kaplica zamkowa pod wezwaniem św. Katarzyny Aleksandryjskiej

Kaplica zamkowa pod wezwaniem św. Katarzyny Aleksandryjskiej
Zgodnie z ordynacją zamku pełniła funkcję ogólnie dostępnej kaplicy domowej. Usytuowana w skrzydle południowym, jest orientowana na wschód. Początkowo we wnętrzu znajdował się tylko jeden ołtarz; w 1392 r. biskup Henryk III Sorbom erygował przy ołtarzu głównym wikarię św. Katarzyny. W późniejszych latach ustanowiono jeszcze dwie wikarie: św. Jerzego przy prawym ołtarzu bocznym i św. Eufemii – przy lewym. W 2 połowie XVII w. wezwanie lewego ołtarza bocznego zmieniono na Świętego Krzyża. W inwentarzu kaplicy z 1711 r. wymieniono we wnętrzu jeszcze czwarty ołtarz pod wezwaniem św. Franciszka Ksawerego. Z fundacji biskupa Krzysztofa Andrzeja Jana Szembeka zachowała się tablica upamiętniająca konsekrację czterech ołtarzy w 1726 r.: głównego pod wezwaniem św. Jerzego, Świętego Krzyża, Błogosławionej Dziewicy Marii i św. Franciszka Ksawerego. Obecne rokokowe wyposażenie pochodzi z fundacji biskupa Adama Stanisława Grabowskiego (1741–1766). Ołtarze boczne ustawiono w 1753 roku. W prawym p.w. św. Jerzego, z personifikacjami Fides (Wiary) – po lewej i Spes (Nadziei), obraz z poprzedniego retabulum Św. Jerzy przed cesarzem Dioklecjanem, jedynym zachowanym na miejscu z osiemnastowiecznego wyposażenia kaplicy. W lewym p.w. Świętego Krzyża, z personifikacjami Caritas (Miłosierdzia) – po lewej i Fortitudo (Męstwa), znajdował się obraz Ukrzyżowania z Marią i Janem Ewangelistą jako asystentami z około 1890 r., który zaginął pod koniec II wojny światowej – od tego czasu ołtarz był pusty. W 2009 roku w lewym ołtarzu uzupełniono obraz, który tematem nawiązuje do poprzedniego przedstawienia. Pochodzi on z nieistniejącego kościoła patronackiego rodu Kreytzenów w Piastach Wielkich koło Górowa Iławeckiego. Jest to osiemnastowieczna kopia obrazu flamandzkiego malarza Antona van Dycka (1599–1641) – ucznia Piotra Pawła Rubensa. Nieznany kopista najprawdopodobniej posłużył się ryciną Schelta à Bolswerta. W 2008 roku w ołtarzach bocznych uzupełniono również tkaniny – w mensę prawego ołtarza wstawiono antependium uszyte z dziewięciu denek czepców warmińskich, do lewego – uszyte z siedemnastowiecznego aksamitu cyzelowanego. W 1757 roku ustawiono we wnętrzu kaplicy ołtarz główny p.w. św. Katarzyny Aleksandryjskiej, w którym znajdował się obraz Mistycznych zaślubin św. Katarzyny Aleksandryjskiej pędzla nieznanego malarza pozostającego pod wpływem Carla Maratty. Przedstawienie uważano za zaginione we wczesnych latach powojennych. Uratowany przed zniszczeniem, znajduje się obecnie w kościele p.w. św. Jana Ewangelisty i Matki Boskiej Częstochowskiej w Bartoszycach – w kaplicy wystawiona jest obecnie jego kopia. Ołtarz główny poddano konserwacji w 2010 roku. W efekcie przeprowadzonych prac odtworzono jego poprzednią kolorystykę i wygląd. W trakcie badań odkryto, że zwieńczenie ołtarza zostało przebudowane i przygotowane pod kątem wstawienia witraża. To stało się podstawą do odtworzenia wizerunku św. Józefa trzymającego Dzieciątko Jezus, z herbem biskupstwa w górnej kwaterze okna. Pierwotny witraż powstał zapewne około roku 1870, w czasach gdy biskup warmiński Józef Ambroży Geritz (1842–1867), powołał fundację św. Józefa (1857). Witraż usunięto we wczesnych latach trzydziestych XX wieku, w trakcie prowadzonych w zamku prac konserwatorskich pod kierunkiem Karla Haukego.
W 1755 r. powstały dekoracje malarskie na ścianach tarczowych i sklepieniu. Autorstwo polichromii przypisuje się Józefowi Korzeniewskiemu. Patrząc od ołtarza głównego widzimy sceny ze Starego Testamentu, kolejno: Trzej aniołowie w gościnie u Abrahama i Sary, Ofiarowanie Izaaka, Rebeka przy studni, Drabina Jakubowa, Józef tłumaczy sny faraonowi, Spotkanie Józefa z braćmi. W środkowej części sklepienia widoczne są kartusze herbowe: pośrodku warmiński baranek pasyjny, zaś od organów herb Zbiświcz fundatora z krzyżem Orderu Orła Białego. Motywy ornamentalne na sklepieniu zostały zaczerpnięte ze wzorników francuskiego złotnika Juste-Aurèle Meissoniera.
W 1760 r. powstały organy, rok później prospekt. Instrument – przebudowany w XIX wieku – zrekonstruowano w latach siedemdziesiątych XX.
Wystrój kaplicy nie jest jednorodny. Z wcześniejszej fundacji biskupa Michała Stefana Radziejowskiego (1680–1688) zachował się portal z czarnego dębnickiego marmuru (drugi analogiczny prowadzi do sali audiencyjnej) i barokowa balustrada empory muzycznej. Do 2008 r., w łuku tarczowym nad portalem był umieszczony drewniany kartusz z pięciodzielnym herbem kardynała; po konserwacji w 2009 roku został wyeksponowany w obrębie wystawy „Wielcy mieszkańcy zamku lidzbarskiego” – zob. Nowy blask herbu biskupa Michała Stefana Radziejowskiego.

Więcej na temat historii kaplicy zamkowej czytaj w: Kaplica na zamku w Lidzbarku Warmińskim. Dzieje – architektura – fundacje artystyczne – konserwacja i restauracja, Muzeum Warmii i Mazur, Olsztyn 2010
Oprac. Iwona Beata Kluk, Dział Sztuki Dawnej